ในภูมิทัศน์ทางสังคมของประเทศไทย “วัด” มิได้ดำรงฐานะเพียงศูนย์รวมจิตใจหรือพื้นที่ประกอบศาสนพิธีเท่านั้น แต่ในมิติของนิติศาสตร์ วัดทรงสถานะเป็น “นิติบุคคล” ตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ ซึ่งส่งผลให้วัดมีสิทธิและหน้าที่ในการถือครอง “ศาสนสมบัติ” ในรูปแบบอสังหาริมทรัพย์ที่มีมูลค่ามหาศาล ท่ามกลางการขยายตัวของความเป็นเมือง (Urbanization) และความต้องการพื้นที่เชิงพาณิชย์ การบริหารจัดการพื้นที่ของวัด โดยเฉพาะที่วัดหรือที่ธรณีสงฆ์ที่มีผู้เช่าอยู่อาศัยเดิม จึงกลายเป็นประเด็นที่ซับซ้อนทั้งในมิติทางนิติศาสตร์และจริยศาสตร์

ในระบบการปกครองคณะสงฆ์ไทย “วัด” มิได้ดำรงฐานะเพียงศูนย์รวมจิตใจของพุทธศาสนิกชนเท่านั้น แต่ทรงสถานะเป็น นิติบุคคล ตามกฎหมาย ซึ่งมาพร้อมกับภาระหน้าที่ในการบริหารจัดการศาสนสมบัติและทรัพย์สินจำนวนมหาศาล ท่ามกลางภารกิจอันล้นมือของเจ้าอาวาสในฐานะผู้แทนของวัด ปรากฏตำแหน่งสำคัญที่เป็นเสมือน “แขนซ้ายและแขนขวา” ในฝ่ายฆราวาสนั่นคือ “ไวยาวัจกร” บทความนี้จะนำท่านไปวิเคราะห์เจาะลึกถึงบทบาท หน้าที่ และนัยสำคัญของตำแหน่งนี้ตามที่ระบุไว้ใน คู่มือพระสังฆาธิการ ฉบับปี ๒๕๖๗ และระเบียบมหาเถรสมาคม เพื่อฉายภาพให้เห็นถึงกลไกการสร้างธรรมาภิบาล (Good Governance) ในการจัดการทรัพย์สินแห่งศรัทธาให้ก้าวทันโลกยุคปัจจุบัน

ในมิติของนิติศาสตร์ไทย “วัด” มิได้ดำรงฐานะเพียงศูนย์รวมจิตใจหรือพื้นที่ประกอบศาสนพิธีเท่านั้น แต่ยังมีสถานะเป็น “นิติบุคคล” ตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ ซึ่งส่งผลให้การบริหารจัดการทรัพย์สินของวัดต้องดำเนินไปภายใต้ระเบียบแบบแผนที่รัดกุม การประกาศใช้ “กฎกระทรวง การดูแลรักษาและจัดการศาสนสมบัติของวัด พ.ศ. ๒๕๖๔” จึงถือเป็นหมุดหมายสำคัญในการปฏิรูปกระบวนการจัดการทรัพย์สินในพระพุทธศาสนา ให้สอดรับกับพลวัตของสังคมและระบบราชการร่วมสมัย บทความนี้จะนำท่านไปวิเคราะห์นัยสำคัญและโครงสร้างการบริหารจัดการภายใต้นิติวิธีใหม่ เพื่อสร้างความเข้าใจที่ลุ่มลึกในจุดตัดระหว่างพุทธจักรและอาณาจักร

ในระบอบนิติศาสตร์ไทย “ที่ดินวัด” มิได้มีสถานะเป็นเพียงทรัพย์สินเชิงพาณิชย์หรืออสังหาริมทรัพย์ทั่วไป แต่ดำรงฐานะเป็น ศาสนสมบัติ ที่ได้รับการคุ้มครองด้วยกลไกทางกฎหมายที่เข้มงวดและสลับซับซ้อนที่สุดประเภทหนึ่ง กระบวนการโอนกรรมสิทธิ์ที่ดินของสงฆ์ถูกออกแบบมาเพื่อธำรงรักษาพุทธอาณาจักรให้มีความมั่นคงถาวร ป้องกันการเบียดบังศาสนสมบัติไปเป็นของส่วนตน บทความนี้จะวิเคราะห์เจาะลึกถึงเงื่อนไขและขั้นตอนตาม พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. ๒๕๐๕ และระเบียบที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้เห็นถึงนัยสำคัญของการคุ้มครองที่ดินวัดในมิติทางกฎหมายร่วมสมัย

ในภูมิทัศน์ทางวัฒนธรรมและจิตวิญญาณของสังคมไทย “วัด” และ “ป่า” มีความสัมพันธ์เชิงพึ่งพาอาศัยกันมาอย่างยาวนานนับแต่อดีต ทว่าเมื่อบริบทของรัฐสมัยใหม่นำมาซึ่งการจัดระเบียบที่ดินผ่านตัวบทกฎหมาย ความพร่าเลือนระหว่างสิทธิครอบครองตามจารีตพุทธจักรและเขตอำนาจตามกฎหมายอาณาจักรได้กลายเป็นประเด็นข้อพิพาทที่ซับซ้อน โดยเฉพาะอย่างยิ่งกรณี “พื้นที่ทับซ้อน” ระหว่างวัดและเขตป่าสงวนแห่งชาติ

ในมิติของนิติศาสตร์ไทย “ที่ดินวัด” มิได้เป็นเพียงอสังหาริมทรัพย์เพื่อการอยู่อาศัยหรือประกอบกิจการทั่วไป แต่มีสถานะเป็นศาสนสมบัติที่มี “เกราะคุ้มครอง” หนาแน่นที่สุดประเภทหนึ่งภายใต้ พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 ทว่าในโลกแห่งความจริง ข้อพิพาทเรื่องกรรมสิทธิ์มักเกิดขึ้นเมื่อเขตแดนแห่งศรัทธาทับซ้อนกับสิทธิของราษฎร โดยเฉพาะประเด็น “การครอบครองปรปักษ์” ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์