Tagged: การปกครองสงฆ์

ในมิติของการบริหารจัดการองค์กรที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานอย่าง “คณะสงฆ์ไทย” การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างระดับมหภาคถือเป็นปัจจัยสำคัญที่กำหนดทิศทางการขับเคลื่อนพระพุทธศาสนาในระดับรัฐ บทความนี้จะพาย้อนรอยเหตุการณ์สำคัญในปี พ.ศ. ๒๕๔๕ ซึ่งถือเป็น “รอยต่อ” ครั้งประวัติศาสตร์ เมื่ออำนาจหน้าที่ในการอุปถัมภ์และทำนุบำรุงพุทธจักรถูกโอนย้ายจาก กรมการศาสนา ไปสู่การจัดตั้งหน่วยงานใหม่คือ สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ (พศ.) อะไรคือมูลเหตุจูงใจเชิงนโยบาย? และการปฏิรูปครั้งนี้ส่งผลต่อสถานะของศาสนาพุทธในสังคมไทยยุคปัจจุบันอย่างไร?

ในระบอบการปกครองคณะสงฆ์ไทย “มหาเถรสมาคม” (มส.) มิได้เป็นเพียงที่ประชุมของพระเถรานุเถระชั้นผู้ใหญ่เท่านั้น แต่หากพิจารณาผ่านเลนส์ทางนิติศาสตร์และการบริหารจัดการองค์กร มหาเถรสมาคมคือ “องค์กรบริหารและนิติบัญญัติสูงสุด” ซึ่งทำหน้าที่กำหนดทิศทางเชิงยุทธศาสตร์และวางรากฐานทางกฎระเบียบเพื่อคุ้มครองศรัทธาในบวรพุทธศาสนา แม้ภาพลักษณ์ภายนอกจะดูสืบเนื่องมาจากจารีตประเพณี ทว่าการขับเคลื่อนองค์กรสงฆ์ในปัจจุบันอยู่ภายใต้กลไกทางกฎหมายที่ชัดเจนและรัดกุม เพื่อให้พุทธจักรไทยดำรงอยู่ได้อย่างสง่างามท่ามกลางกระแสความเปลี่ยนแปลงของสังคมโลก

ในบริบทของสังคมไทย “สมเด็จพระสังฆราช” ทรงดำรงฐานะเป็นศูนย์รวมจิตใจในฐานะประมุขแห่งศาสนจักร ทว่าในมิติทางนิติศาสตร์และการบริหารราชการคณะสงฆ์ พระองค์ทรงดำรงตำแหน่ง “สกลมหาสังฆปริณายก” ผู้นำสูงสุดผู้กุมบังเหียนในการขับเคลื่อนโครงสร้างพุทธศาสนาให้ดำเนินไปอย่างมีเอกภาพ โดยเฉพาะอย่างยิ่งภายหลังการประกาศใช้ พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ ๔) พ.ศ. ๒๕๖๑ ซึ่งนับเป็นการปฏิรูปโครงสร้างทางกฎหมายครั้งสำคัญที่ส่งผลโดยตรงต่อพระอำนาจหน้าที่และการบริหารงานปกครองสงฆ์ในยุคปัจจุบัน

เมื่อเราเดินทางไปสักการะวัดต่าง ๆ ทั่วประเทศไทย หลายคนอาจสังเกตเห็นสร้อยนามต่อท้ายชื่อวัดที่มีความวิจิตรบรรจง เช่น “…ราชวรมหาวิหาร” หรือ “…วรวิหาร” สิ่งเหล่านี้มิใช่เพียงเครื่องประดับเพื่อความสวยงาม แต่คือหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่สะท้อนถึงการอุปถัมภ์บำรุงพระพุทธศาสนาของสถาบันพระมหากษัตริย์ และการวางรากฐานการบริหารจัดการวัดให้เป็นระบบสากลมานับร้อยปีครับ

หากเราเปรียบ “วัด” เป็นองค์กรหรือบริษัทหนึ่ง และมี “มหาเถรสมาคม” เป็นบอร์ดบริหารสูงสุด (Board of Directors) เหล่าภิกษุที่เราเรียกว่า “พระสังฆาธิการ” ก็คือผู้บริหารระดับสูง (Executives) ที่ทำหน้าที่ขับเคลื่อนฟันเฟืองของพุทธศาสนาให้เดินหน้าไปได้อย่างมีระบบ

เมื่อพูดถึง “กฎหมาย” ภาพจำของคนส่วนใหญ่มักเป็นประมวลกฎหมายอาญาหรือแพ่งที่ใช้ตัดสินคดีความในศาล แต่รู้หรือไม่ว่าในโลกของสังฆมณฑลไทยก็มี “ธรรมนูญ” หรือ “Operating System” (OS) ที่คอยขับเคลื่อนศรัทธาและการปกครองพระสงฆ์หลายแสนรูปให้เป็นระเบียบเรียบร้อยมานับร้อยปี บทความนี้ขอเชิญชวนทุกท่านมา “กางคัมภีร์ผ้าเหลือง” ย้อนดูวิวัฒนาการว่ากว่าจะมาเป็นกฎเกณฑ์ที่เราเห็นในปัจจุบัน กฎหมายคณะสงฆ์ไทยผ่านการอัปเกรดเวอร์ชันอย่างไรบ้าง

ในยุคสมัยที่เทคโนโลยีการสื่อสารยังไม่รุดหน้าดังเช่นปัจจุบัน การบริหารปกครององค์กรที่มีโครงสร้างขนาดใหญ่และซับซ้อนอย่าง “คณะสงฆ์ไทย” ซึ่งกระจายตัวอยู่ตามอารามต่างๆ ทั่วราชอาณาจักร นับเป็นอุปสรรคสำคัญในการบริหารราชการ ข้อมูลข่าวสารและกระแสรับสั่งจากส่วนกลางมักเดินทางถึงหัวเมืองไกลด้วยความล่าช้า หรืออาจเกิดความคลาดเคลื่อนระหว่างทาง ส่งผลให้การขับเคลื่อนนโยบายเป็นไปได้ยาก

ในอดีต การตรวจสอบสถานภาพและอัตลักษณ์ของพระภิกษุสงฆ์ที่จาริกมาจากต่างถิ่นถือเป็นอุปสรรคสำคัญในการปกครองคณะสงฆ์ เนื่องด้วยสยามประเทศยังขาดระบบฐานข้อมูลทะเบียนประวัติและเอกสารแสดงตนที่เป็นมาตรฐาน ความคลุมเครือดังกล่าวกลายเป็นช่องว่างที่เปิดโอกาสให้บุคคลผู้ไม่ประสงค์ดี หรือผู้ต้องหาคดีอาญาแอบอ้างสมณเพศเพื่อหลบหนีความผิด ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อความมั่นคงและศรัทธาที่มีต่อสถาบันศาสนา

ท่ามกลางเสียงสวดมนต์อันกังวานและการประกอบศาสนพิธีอันศักดิ์สิทธิ์ภายในพระอุโบสถ ภาพที่คุ้นตาพุทธบริษัทชาวไทยมานับร้อยปีคือการที่พระเถรานุเถระถือ “พัดยศ” อันวิจิตรประณีตประกอบสมณศักดิ์ ทว่าพัดแต่ละใบมิได้ทำหน้าที่เพียงเครื่องใช้สำหรับพัดวีให้คลายร้อน แต่คือรหัสลับทางสังคมที่บ่งบอกถึงเกียรติยศและภาระหน้าที่ ซึ่งถูกจัดระเบียบอย่างเป็นระบบด้วยวิสัยทัศน์อันยาวไกลของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส

ในปี พ.ศ. ๒๔๕๕ ถือเป็นหมุดหมายสำคัญของการปฏิรูปการปกครองคณะสงฆ์ไทย เมื่อสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงริเริ่มภารกิจการเสด็จตรวจการคณะสงฆ์ในหัวเมืองต่างๆ ทั่วราชอาณาจักร ภารกิจนี้มิใช่เพียงการเสด็จเยือนตามธรรมเนียมปฏิบัติ แต่เป็นยุทธศาสตร์สำคัญในการวางรากฐานระเบียบปฏิบัติและสร้างความเป็นปึกแผ่นให้กับคณะสงฆ์ไทย โดยมีวัตถุประสงค์หลัก ๕ ประการ ดังนี้