ยุคทองแห่งการศึกษาพระปริยัติธรรม: บทวิเคราะห์เชิงประวัติศาสตร์และสถิติการสอบธรรมสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๒๙
พุทธศักราช ๒๕๒๙ นับเป็นหมุดหมายสำคัญทางประวัติศาสตร์การศึกษาของคณะสงฆ์ไทย โดยเฉพาะในช่วงเดือนพฤศจิกายน ซึ่งเป็นห้วงเวลาแห่งการวัดผลสัมฤทธิ์ทางการศึกษาพระปริยัติธรรมแผนกธรรม หากพิจารณาบริบททางสังคมและศาสนาในขณะนั้น จะพบว่าการสอบธรรมสนามหลวงซึ่งจัดขึ้นตั้งแต่วันที่ ๑๗ พฤศจิกายน ๒๕๒๙ มิได้เป็นเพียงกิจกรรมทางวิชาการประจำปี แต่เป็นปรากฏการณ์ที่สะท้อนถึงความตื่นตัวสูงสุดในการศึกษาหลักธรรมของพุทธบริษัท ทั้งฝ่ายบรรพชิตและคฤหัสถ์
๑. พัฒนาการเชิงปริมาณ: นัยสำคัญทางสถิติของผู้เข้าสอบ
จากการวิเคราะห์ข้อมูลสถิติทางวิชาการ พบว่าปี พ.ศ. ๒๕๒๙ ถือเป็นจุดสูงสุดจุดหนึ่งในกราฟการเติบโตของการศึกษาธรรม โดยมียอดผู้สมัครสอบธรรมสนามหลวงรวมทั้งสิ้น ๓๓๔,๔๔๕ รูป/คน ตัวเลขดังกล่าวแสดงให้เห็นถึงอัตราการขยายตัวอย่างก้าวกระโดดเมื่อเทียบกับปีงบประมาณก่อนหน้า (พ.ศ. ๒๕๒๘) ที่มีผู้สมัคร ๓๑๕,๑๑๓ รูป/คน ซึ่งเพิ่มขึ้นเกือบ ๒๐,๐๐๐ รูป/คน ภายในระยะเวลาเพียงหนึ่งปี
ยิ่งไปกว่านั้น หากเปรียบเทียบย้อนหลังไปหนึ่งทศวรรษ คือปี พ.ศ. ๒๕๒๐ ซึ่งมียอดผู้สมัครเพียง ๒๑๙,๘๑๓ รูป/คน จะเห็นได้ชัดว่าโครงสร้างการศึกษาธรรมมีการขยายตัวมากกว่าหนึ่งแสนราย ซึ่งปัจจัยสนับสนุนสำคัญมาจากการเติบโตของ “ธรรมศึกษา” สำหรับฆราวาส ที่เริ่มเข้ามามีบทบาทในการวางรากฐานทางจริยธรรมแก่ประชาชนและเยาวชนไทยอย่างเป็นรูปธรรม
๒. การบริหารจัดการและโลจิสติกส์การสอบ
ความท้าทายสำคัญในการรองรับผู้เข้าสอบกว่าสามแสนราย คือประสิทธิภาพในการบริหารจัดการของ “สนามหลวงแผนกธรรม” โดยมีศูนย์กลางการปฏิบัติการ ณ วัดราชผาติการาม เขตดุสิต ซึ่งทำหน้าที่เป็นศูนย์กระจายข้อสอบ (Distribution Center) ในวันที่ ๑๖ พฤศจิกายน ๒๕๒๙
กระบวนการดังกล่าวต้องอาศัยความรัดกุม แม่นยำ และเป็นระบบ เพื่อลำเลียงแบบทดสอบไปยังสนามสอบกลางในกรุงเทพมหานคร อาทิ วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ วัดบวรนิเวศวิหาร และวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม รวมถึงการกระจายสู่สนามสอบในส่วนภูมิภาคทั่วประเทศ ความสำเร็จในการดำเนินงานครั้งนี้สะท้อนให้เห็นถึงศักยภาพขององค์กรสงฆ์ในการบริหารจัดการทรัพยากรและการขนส่งขนาดใหญ่ภายใต้ข้อจำกัดของยุคสมัย
๓. มาตรฐานทางจริยธรรม: มุ่งเน้น “นักธรรมแท้”
นอกจากตัวเลขเชิงปริมาณ ปรัชญาการศึกษาในยุคนั้นยังให้ความสำคัญสูงสุดกับ “คุณภาพ” และ “จริยธรรม” ของผู้เรียน สำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวงได้วางระเบียบและแนวทางปฏิบัติที่เข้มงวด เพื่อรักษาความศักดิ์สิทธิ์ของสนามสอบ โดยมีเป้าหมายหลักคือการผลิต “นักธรรมแท้” มิใช่เพียงผู้ที่สอบผ่านตามเกณฑ์เท่านั้น
วาทกรรมสำคัญที่ปรากฏในนโยบายการสอบยุคนั้นคือ การต่อต้านการทุจริตในห้องสอบอย่างเด็ดขาด โดยถือว่าผู้ที่สอบได้ด้วยความไม่สุจริต แม้จะได้รับประกาศนียบัตร แต่ถือว่าขาดตกบกพร่องในทางคุณธรรม บรรยากาศในห้องสอบจึงเต็มไปด้วยความสำรวมและวินัย อันเป็นภาพสะท้อนของสังคมที่ยึดมั่นในหลักธรรมาภิบาล
บทสรุป สถิติและเหตุการณ์ในปี พ.ศ. ๒๕๒๙ คือประจักษ์พยานทางประวัติศาสตร์ที่ยืนยันถึงความรุ่งเรืองของพระพุทธศาสนาในสังคมไทย ตัวเลขผู้เข้าสอบกว่า ๓.๓ แสนรูป/คน มิใช่เพียงข้อมูลทางสถิติ แต่เป็นดัชนีชี้วัดความศรัทธาและความใฝ่รู้ในหลักธรรมของประชาชน มรดกทางปัญญาจากยุคสมัยดังกล่าวได้วางรากฐานสำคัญให้แก่ระบบการศึกษาคณะสงฆ์ไทย และยังคงเป็นกรณีศึกษาที่น่าสนใจสำหรับการพัฒนาวงการการศึกษาพระพุทธศาสนาในปัจจุบัน
