ปราการแห่งความสุจริต: พลิกปูมมาตรการ “ปราบทุจริต” ในประวัติศาสตร์การสอบธรรมสนามหลวง
ท่ามกลางเสียงปากกาที่ขีดเขียนลงบนกระดาษฟุลสแก๊ป ความเงียบงันที่ปกคลุมศาลาการเปรียญและห้องสอบทั่วราชอาณาจักรคือบรรยากาศที่คุ้นตาของการสอบธรรมสนามหลวง แต่ภายใต้ความสงบนิ่งนั้น คือการต่อสู้กันระหว่าง “ความอยากได้จนเกินพอดี” กับ “มาตรฐานแห่งความบริสุทธิ์” ที่แม่กองธรรมสนามหลวงทุกยุคสมัยต่างยกเป็นภารกิจหลัก เพราะการสอบธรรมไม่ใช่เพียงการวัดความจำ แต่คือการรักษา “เกียรติคุณ” ของพุทธบริษัทไม่ให้กลายเป็น “เสี้ยนหนามแก่พระศาสนา”
กฎเหล็กข้ามศตวรรษและบทลงโทษ “ตลอดชีวิต”
หากจะมองหาหัวใจของการกวดขันความสุจริต เราต้องย้อนไปถึงวันที่ 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2475 เมื่อมหาเถรสมาคมได้วางรากฐาน “ประกาศลงโทษผู้ทำทุจริต” ไว้อย่างเฉียบขาด บทกฎหมายสงฆ์ฉบับนี้ถูกนำกลับมาอ่านและย้ำเตือนนักเรียนก่อนเปิดสอบทุกปี แม้จะผ่านไปหลายทศวรรษจนถึง พ.ศ. 2508 และต่อเนื่องมาถึง พ.ศ. 2542 มาตรฐานนี้ก็ไม่เคยล้าสมัย
• สำหรับนักเรียน: ใครที่ริอาจทุจริตครั้งแรก จะถูกลงโทษ “ห้ามเข้าสอบเป็นเวลา 5 ปี” และหากพ้นกำหนดแล้วยังกลับมาทำซ้ำอีก สนามหลวงจะสั่ง “ห้ามสอบตลอดชีวิต”
• สำหรับครูและเจ้าหน้าที่: นี่คือส่วนที่เข้มงวดที่สุด หากพบว่าเจ้าหน้าที่ช่วยเหลือให้นักเรียนทุจริต หรือจงใจทำให้ข้อสอบรั่วไหล หากมีสมณศักดิ์จะถูก “ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตถอดจากสมณศักดิ์” และห้ามเกี่ยวข้องกับกิจการสนามหลวงอีกชั่วกาลนาน
รอยจารึกที่ส่อพิรุธ—ลายมือและความเหมือนที่ผิดสังเกต
ภาพในห้องตรวจข้อสอบ ณ วัดสามพระยา กรรมการตรวจข้อสอบไม่ได้มองเพียงคำตอบที่ถูกต้องตามเฉลย แต่ต้องสวมบทบาทเป็น “นักสืบทางภาษา” ลักษณะของใบตอบที่ส่อทุจริตมีเกณฑ์วัดที่ชัดเจนมาตั้งแต่ปี 2485 จนถึงปัจจุบัน กล่าวคือ
1. ลายมือเปลี่ยน: ในฉบับเดียวกัน วันแรกเขียนอย่างหนึ่ง วันหลังเขียนอีกอย่างหนึ่ง ส่อว่ามีการ “ฝากสอบ” หรือคนอื่นช่วยตอบ
2. สำนวนฝาแฝด: การเรียงคำพูดในวิชาที่ต้องใช้ความคิด แต่กลับมีข้อความเหมือนกันหลายฉบับ ส่อว่ามีการ “แอบดู” หรือ “ลอก” กันในห้องสอบ
3. เขียนตามคำบอก: คำตอบที่ผิดเหมือนกัน ถูกเหมือนกัน หรือขีดฆ่าในจุดเดียวกันเป๊ะ ๆ คือหลักฐานมัดตัวว่ามีผู้แอบบอกคำตอบ
หากพบพิรุธเหล่านี้ กรรมการต้องร่วมกันวินิจฉัยและลงมติ “ลงศูนย์ (0)” ทันที และเก็บใบตอบนั้นไว้เป็นหลักฐานเพื่อความงามแห่งพระศาสนา
จิตวิทยาการคุมสอบ—”อย่าให้เขากระดาก แต่อย่าคลาดสายตา”
ในพุทธศักราช 2508 คำแนะนำสำหรับผู้คุมสอบ (ซึ่งอยู่ในส่วนที่ไม่ต้องอ่านให้นักเรียนฟัง) สะท้อนถึงจิตวิทยาที่ลุ่มลึก ผู้คุมถูกสั่งว่า “อย่าไปยุ่งดูนักเรียนเขียนที่โต๊ะ เขาจะกระดาก” แต่ให้สังเกตอาการจากด้านหลัง เพราะนักเรียนที่ลักทุจริตมักจะ “เหลียวหลังดูผู้คุม”
นอกจากนี้ยังมีการกวดขันเป็นพิเศษในจุดที่คาดไม่ถึง เช่น การขอออกไปถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะ ซึ่งมักมีการซ่อนใบจดคำตอบหรือแอบถามกันภายนอก สนามหลวงจึงกำชับให้ห้องสอบหนึ่งต้องมีกรรมการไม่ต่ำกว่า 2 รูป เพื่อสลับกันเดินตามไปตรวจตราความเรียบร้อยรอบนอก
จากปากกาถึงดินสอ—ความยืดหยุ่นในภาวะคับขัน
แม้วินัยจะเข้มงวด แต่สนามหลวงก็มีความเมตตาตามสถานการณ์ ในปี พ.ศ. 2485 ที่บ้านเมืองอยู่ในภาวะสงครามและคับขัน องค์การศึกษาได้อนุญาตให้ “เขียนตอบด้วยดินสอ” ได้ และลดจำนวนหน้ากระดาษลงเพื่อประหยัด แต่เมื่อเข้าสู่สภาวะปกติในปี 2508 และปีต่อ ๆ มา มาตรฐานการใช้ “หมึกสีดำหรือสีน้ำเงิน” ก็ถูกนำกลับมาใช้เพื่อความมั่นคงของเอกสารและการตรวจที่ชัดเจน
บทสรุปวิชาการ: เกียรติคุณเหนือวุฒิบัตร
วิวัฒนาการของการปราบทุจริตในการสอบธรรม ตั้งแต่ระบบ “เก็บคะแนน” ที่มุ่งจับผิดในอดีต มาสู่ระบบ “ให้คะแนน” ที่เป็นสากลมากขึ้นในปี 2500 และการเพิ่มความเข้มข้นของข้อสอบเป็น 10 ข้อในปี 2538 ทั้งหมดนี้มีจุดมุ่งหมายเดียวคือการสร้างคนที่มี “ภูมิธรรมในใจ” มากกว่าเพียง “ใบประกาศนียบัตร” ดังคำปรารภของแม่กองธรรมสนามหลวงที่ว่า “การสอบตกไม่เป็นเรื่องสำคัญ ถ้าท่านมีความรู้อยู่แล้ว ความรู้ก็หาได้ตกไปด้วยไม่… แต่ถ้าได้โดยไม่สมควร ก็ได้แต่ประกาศนียบัตรใบเดียวเท่านั้น”
