พัฒนาการและนัยสำคัญทางประวัติศาสตร์ของการสอบธรรมศึกษา พ.ศ. ๒๕๓๓: จุดเปลี่ยนสู่การศึกษาธรรมภาคประชาชน
ในช่วงทศวรรษ ๒๕๓๐ สังคมไทยได้ก้าวเข้าสู่กระแสการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมอย่างรวดเร็ว ในขณะเดียวกัน มิติทางด้านการศึกษาพระปริยัติธรรมแผนกธรรมก็ได้ปรากฏพลวัตสำคัญ โดยเฉพาะในปีพุทธศักราช ๒๕๓๓ ซึ่งถือเป็นหมุดหมายสำคัญทางประวัติศาสตร์การศึกษาสงฆ์ไทย เมื่อสถิติผู้สมัครสอบ “ธรรมศึกษา” มีจำนวนเพิ่มสูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ สะท้อนให้เห็นถึงความสำเร็จในการขยายโอกาสทางการศึกษาพระพุทธศาสนาจากขอบเขตของบรรพชิตสู่สาธารณชนในวงกว้าง
๑. สถิติเชิงประจักษ์: การขยายตัวของธรรมศึกษาสายฆราวาส
หลักฐานทางสถิติในปี พ.ศ. ๒๕๓๓ บ่งชี้ถึงการตื่นตัวในการศึกษาธรรมของฆราวาสอย่างชัดเจน โดยเฉพาะในระดับธรรมศึกษาชั้นตรี ซึ่งมียอดผู้สมัครสอบสูงถึง ๙๕,๑๘๕ คน ตัวเลขดังกล่าวเมื่อนำมาวิเคราะห์เปรียบเทียบกับปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ซึ่งมีผู้สมัครสอบรวมเพียง ๒๔,๑๘๒ คน แสดงให้เห็นถึงอัตราการเติบโตที่สูงกว่า ๔ เท่าตัวภายในระยะเวลา ๓ ทศวรรษ
ข้อมูลเชิงปริมาณนี้มิได้เป็นเพียงตัวเลขทางสถิติ แต่เป็นดัชนีชี้วัดความสำเร็จของนโยบายการเผยแผ่พระพุทธศาสนา ที่สามารถบูรณาการหลักธรรมคำสอนเข้าสู่ระบบการศึกษาของชาติและหน่วยงานราชการ ส่งผลให้เกิดกลุ่ม “ผู้รู้ธรรม” ที่กระจายตัวอยู่ในภาคส่วนต่างๆ ของสังคม ไม่ว่าจะเป็นในสถาบันการศึกษา หรือหน่วยงานราชการ
๒. บรรยากาศการสอบและนโยบายการบริหารการศึกษา
ในการสอบธรรมสนามหลวง ช่วงเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๓ บรรยากาศในสนามสอบกว่า ๘๐๐ แห่งทั้งส่วนกลางและส่วนภูมิภาค เต็มไปด้วยความเรียบร้อยและเป็นระบบ โดยมีผู้เข้าสอบประกอบด้วยเยาวชน ข้าราชการ และประชาชนทั่วไป ร่วมสอบวิชาเรียงความแก้กระทู้ธรรมและวิชาอื่น ๆ ตามหลักสูตร
ในสมัยนั้น พระสุธรรมาธิบดี แม่กองธรรมสนามหลวง ได้มอบโอวาทอันเป็นแนวนโยบายสำคัญไว้ว่า เป้าหมายของการศึกษาธรรมมิใช่เพียงเพื่อประกาศนียบัตรหรือวิทยฐานะ แต่หัวใจสำคัญคือการน้อมนำหลักธรรมมาประดิษฐานในจิตใจ เพื่อกล่อมเกลาอุปนิสัยให้มีความสุขุมเยือกเย็นและยึดมั่นในความสุจริต ซึ่งแนวคิดดังกล่าวได้กลายเป็นรากฐานสำคัญที่ส่งผลให้ในปีถัดมา (พ.ศ. ๒๕๓๔) ยอดผู้สมัครสอบธรรมศึกษาชั้นตรีเพิ่มขึ้นต่อเนื่องเป็น ๑๑๗,๖๓๘ คน
๓. บทบาทของธรรมศึกษาในฐานะรากฐานทางสังคม
ความโดดเด่นของการสอบในปี พ.ศ. ๒๕๓๓ คือความครอบคลุมของสนามสอบที่ขยายเข้าถึงทุกภาคส่วน ตั้งแต่โรงเรียนวัดในชนบท วัดในเมืองใหญ่ เช่น วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์และวัดบวรนิเวศวิหาร ไปจนถึงทัณฑสถานต่าง ๆ โดยหลักสูตรธรรมศึกษาสำหรับฆราวาส ซึ่งเน้นการศึกษาหลักเบญจศีล เบญจธรรม และอุโบสถศีล ได้ทำหน้าที่เป็นเสมือน “คู่มือการดำเนินชีวิต” ที่ช่วยสร้างภูมิคุ้มกันทางจิตใจให้แก่ประชาชนท่ามกลางกระแสบริโภคนิยม
บทสรุป
ปรากฏการณ์ในปี พ.ศ. ๒๕๓๓ นับเป็นกรณีศึกษาที่สำคัญในหน้าประวัติศาสตร์การคณะสงฆ์ไทย ที่แสดงให้เห็นถึงศักยภาพในการปรับตัวของระบบการศึกษาพระปริยัติธรรม ให้สอดคล้องและเข้าถึงวิถีชีวิตของประชาชน การเติบโตของจำนวนผู้สมัครสอบธรรมศึกษาในยุคนั้น มิได้สะท้อนเพียงความนิยมชั่วคราว แต่คือการวางรากฐานทางปัญญาที่ทำให้หลักธรรมทางพระพุทธศาสนาสามารถดำรงอยู่คู่กับสังคมไทยได้อย่างมั่นคงและยั่งยืนสืบมา
