จารึกศาลาอบรมสงฆ์: วัดสามพระยา ศูนย์กลางแห่งมาตรฐานปัญญาพุทธไทย พ.ศ. ๒๕๒๐
ท่ามกลางสายลมหนาวที่พัดแผ่วจากแม่น้ำเจ้าพระยาเข้าสู่เขตพระนครในช่วงต้นปีพุทธศักราช ๒๕๒๑ บรรยากาศภายใน วัดสามพระยา มิได้มีเพียงความสงบวิเวกตามวิสัยอารามเท่านั้น ทว่าภายใน ศาลาอบรมสงฆ์ อันกว้างขวาง กลับอบอวลไปด้วยกลิ่นอายแห่งปัญญาและความเข้มงวดทางวิชาการ เพราะที่นี่คือ “สมรภูมิสุดท้าย” ที่ใบตอบของศาสนทายาทนับแสนจะถูกเจียระไนให้เป็นทองเนื้อแท้ทางธรรม
ปี พ.ศ. ๒๕๒๐ นับเป็นปีประวัติศาสตร์ที่ยอดผู้สมัครสอบสนามหลวงแผนกธรรมพุ่งทะยานขึ้นสูงสุดถึง ๒๑๙,๘๑๓ รูป/คน สะท้อนถึงยุคทองของการศึกษาคณะสงฆ์ไทยอย่างชัดเจน
สายธารใบตอบ—เมื่อปัญญาจากทั่วทิศมุ่งสู่พระนคร
จินตนาการถึงภาพขบวนหีบห่อและซองบรรจุใบตอบนับพันห่อที่ถูกลำเลียงออกจากศาลากลางจังหวัดและวัดเจ้าคณะจังหวัดทั่วประเทศ หลังจากการสอบในเดือนธันวาคมสิ้นสุดลง ใบตอบของนักเรียนนักธรรมและธรรมศึกษาชั้นโทและชั้นเอก จากทุกสนามสอบทั่วราชอาณาจักรจะถูกปิดผนึกอย่างแน่นหนาและส่งผ่านกรมการศาสนามุ่งหน้าสู่กรุงเทพมหานคร
ในขณะที่นักธรรมชั้นตรีได้รับอนุญาตให้ตรวจในระดับภาคเพื่อความรวดเร็ว แต่สำหรับ ชั้นโทและชั้นเอก ซึ่งเป็นระดับปัญญาชนทางธรรมขั้นสูง มาตรฐานต้องเป็นหนึ่งเดียว ภาพหีบข้อสอบที่กองพะเนิน ณ วัดสามพระยา คือสัญลักษณ์ของความไว้วางใจที่คณะสงฆ์มอบให้แก่อารามแห่งนี้ ในการเป็นผู้รักษากุญแจแห่งมาตรฐานปัญญาพุทธระดับชาติ
ใต้ร่มเงาศาลาอบรมสงฆ์—ที่รวมพลังปราชญ์สงฆ์
เมื่อถึงกำหนดวันที่ ๑๐ มกราคม บรรยากาศภายในศาลาอบรมสงฆ์ วัดสามพระยา จะเปลี่ยนเป็น “สถาบันการวัดผลระดับชาติ” พระเถรานุเถระและพระเปรียญผู้ทรงคุณวุฒินับร้อยรูปจากอารามต่าง ๆ จะมารวมตัวกันปฏิบัติหน้าที่กรรมการตรวจประโยคธรรมสนามหลวง
ความเงียบที่ปกคลุมศาลามิได้หมายถึงความว่างเปล่า แต่คือความตั้งมั่นของกรรมการที่ต้องใช้ทั้งเมตตาและยุติธรรมในการพิจารณาคำตอบ ท่ามกลางกองกระดาษใบตอบมหาศาล กรรมการแต่ละรูปจะได้รับมอบหมายให้ตรวจในวิชาที่ตนเชี่ยวชาญ ไม่ว่าจะเป็นเรียงความแก้กระทู้ธรรม ธรรมะ พุทธประวัติ หรือวินัย ทุกอักขระที่นักเรียนเขียนมาด้วยความอุตสาหะ จะได้รับการเพ่งพิสูจน์ภายใต้แสงสว่างของศาลาแห่งนี้ เพื่อให้ได้ผลการสอบที่สะท้อนความเป็นจริงที่สุด
มาตรฐาน ‘๒ กรรมการ’—ปราการด่านสุดท้ายของนักธรรม
หัวใจสำคัญที่ทำให้วัดสามพระยาเป็นที่เลื่องลือในความศักดิ์สิทธิ์ของการตรวจ คือระบบ “๒ กรรมการ” ใบตอบทุกฉบับจะต้องผ่านสายตาปราชญ์สงฆ์ถึง ๒ รูป โดยกรรมการรูปแรกจะให้คะแนนและลงนามกำกับไว้ จากนั้นใบตอบจะถูกส่งให้กรรมการรูปที่สองตรวจซ้ำ หากเห็นต่างกันก็ต้องตกลงแก้ไขให้เป็นธรรมที่สุด
เกณฑ์การตัดสินในปี พ.ศ. ๒๕๒๐ นั้นเด็ดขาดยิ่งนัก นักเรียนต้องได้คะแนนรวมไม่ต่ำกว่า ๒๐๐ คะแนน จากคะแนนเต็ม ๔๐๐ (สำหรับนักธรรม) จึงจะถือว่าสอบได้ และหากวิชาใดวิชาหนึ่งได้คะแนนต่ำกว่า ๒๕ คะแนน จะถูกปรับตกทันทีแม้คะแนนรวมจะถึงเกณฑ์ก็ตาม มาตรฐานที่ “วัดสามพระยา” นี้เองที่เป็นเครื่องค้ำประกันว่า ผู้ที่สอบผ่านจะได้เป็นนักธรรมและธรรมศึกษาที่มีคุณภาพ เป็น “เพชรในวงแหวนทองคำ” ที่เพียบพร้อมด้วยความรู้และศีลธรรมตามวิสัยทัศน์ของแม่กองธรรมสนามหลวง
บทสรุป: มรดกแห่งศูนย์กลางปัญญาธรรม
ประวัติศาสตร์การใช้ศาลาอบรมสงฆ์ วัดสามพระยา เป็นสถานที่รวมตรวจใบตอบชั้นโท-เอก ในปี พ.ศ. ๒๕๒๐ เป็นบทพิสูจน์ถึงระบบบริหารจัดการการศึกษาที่เน้น “การรวมศูนย์มาตรฐาน” การนำใบตอบจากทั่วราชอาณาจักรมาตรวจที่ส่วนกลาง มิใช่เพียงการบริหารโลจิสติกส์ แต่คือการสร้าง “ความเป็นเอกภาพ” ให้เกิดขึ้นในสังฆมณฑล
วัดสามพระยาจึงมิใช่เพียงสถานที่ แต่เป็นสถาบันที่หล่อหลอมมาตรฐานปัญญาธรรมของไทยให้เป็นที่ยอมรับ มรดกแห่งความเข้มงวดและเที่ยงธรรมที่สถิตอยู่ ณ ศาลาอบรมสงฆ์แห่งนี้ ได้กลายเป็นรากแก้วที่ทำให้การศึกษาพระปริยัติธรรมไทยมั่นคงและรุ่งเรืองสืบมาจนปัจจุบัน
