ในหน้าประวัติศาสตร์วรรณกรรมไทย ยุคก่อนกาลเก่านั้น เรื่องราวที่ถูกจารึกลงในสมุดข่อยหรือใบลานมักเป็นเรื่องราวของเทพนิยาย ปรัมปรา หรือพงศาวดารเฉลิมพระเกียรติที่เน้นย้ำพระราชกรณียกิจอันสูงส่งและพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ จนกระทั่งการมาถึงของปลายปากกาแห่งปราชญ์ผู้หนึ่ง ที่กล้าฉีกขนบเดิมเพื่อบอกเล่า “ความจริง” ของชีวิตมนุษย์ปุถุชน ท่านผู้นั้นคือ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส

ในยามที่ขบวนเสด็จตรวจการคณะสงฆ์เคลื่อนผ่านป่าเขาและทุ่งนาอันกว้างใหญ่ไพศาลของสยามประเทศเมื่อร้อยกว่าปีก่อน ภารกิจของ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส มิได้จำกัดอยู่เพียงการจัดระเบียบพระสงฆ์หรือการบริหารคณะนิกายเท่านั้น แต่ภายใต้พระเนตรอันแหลมคมของปราชญ์ พระองค์ทรงมองเห็นเพชรน้ำงามที่ซุกซ่อนอยู่ตามซากปรักหักพังและวัดร้างกลางป่า นั่นคือ “มรดกทางศิลปวัฒนธรรม” ที่กำลังถูกกาลเวลากัดกิน