วิกฤตตำราเรียน เมื่อ “เสาหลัก” ล้ม ในปี พ.ศ. ๒๔๖๕ หลังจากที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส (ผู้ทรงวางรากฐานการศึกษาสงฆ์) สิ้นพระชนม์ลง ทิ้งไว้เพียงผลงานชิ้นสุดท้ายคือหนังสือ “ธรรมวิจารณ์” ที่ยังทรงนิพนธ์ “ไม่จบ”

ความลำบากของพระบ้านไกล ย้อนกลับไปก่อนปี พ.ศ. ๒๔๖๕ การศึกษาพระปริยัติธรรมเริ่มบูมมากในต่างจังหวัด แต่มีปัญหาใหญ่คือ:

ในวันเดียวกับที่มีการเปิดตัว “นักธรรมชั้นเอก” (ดูตอนที่ ๓๗) พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นชินวรสิริวัฒน์ (ผู้รักษาการแทนสมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ในขณะนั้น) ก็ทรงออกประกาศอีกฉบับเพื่อแก้ปัญหา “ความสับสน” ของนักเรียนนักธรรมชั้นตรีและโท

เคยสังเกตไหมครับ? บนใบประกาศนียบัตรนักธรรมหรือเปรียญธรรม จะมีตราประทับรูป “กงล้อ” (ธรรมจักร) อยู่เสมอ… ตรานี้ไม่ได้เกิดขึ้นลอยๆ แต่มีที่มาที่ไปและได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตจาก รัชกาลที่ ๖ อย่างเป็นทางการในปี พ.ศ. ๒๔๖๓

ในยุคแรกๆ การสอบนักธรรมมี “ตัวช่วย” สำคัญที่เรียกว่า “วิธีเฉลี่ยคะแนน” ซึ่งช่วยให้พระเณรที่สอบตกบางวิชา ยังมีสิทธิ์สอบผ่านได้ถ้าวิชาอื่นทำคะแนนได้ดี (The Carry System)

คุณเคยสงสัยไหมว่า… สมัยก่อนเวลาพระเณรสอบได้ เขาใช้อะไรเป็นหลักฐาน? จะมีบัตรนักศึกษาเหมือนเราไหม? วันนี้ “แฟ้มธรรม” ขอพาคุณย้อนเวลากลับไปในปี พ.ศ. ๒๔๕๕ (สมัยรัชกาลที่ ๖) ไปดูหน้าตาของเอกสารสำคัญ 4 ฉบับ ที่เปรียบเสมือน “พาสปอร์ตสู่เส้นทางธรรม” ของพระสงฆ์ยุคนั้น

หลังจากปี ๒๔๖๐ ที่มีการทดลอง “กระจายอำนาจ” ให้วัดต่างๆ ในกรุงเทพฯ แยกกันจัดสอบนักธรรมชั้นตรีเองได้ ผลปรากฏว่า… “วุ่นวายหนักมาก!” สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงประเมินผลแล้วพบว่า “ได้ไม่คุ้มเสีย” จึงต้องออกประกาศฉบับนี้เพื่อ “ยกเลิก” ระบบแยกสอบ และกลับมา “รวมสอบ” เหมือนเดิม