จุดเริ่มต้นคดีแดง ปี พ.ศ. ๒๔๖๐ เป็นปีแรกที่มีการจัดสอบ “นักธรรมชั้นโท” ทุกอย่างน่าจะเป็นไปได้ด้วยดี จนกระทั่งสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส (แม่กองหลวง) ทรงตรวจข้อสอบแล้วพบ “ความผิดปกติ”

หลังจากที่มีการประกาศกฎระเบียบต่างๆ ออกมามากมาย ทั้งเรื่องการจำกัดอายุสามเณร และการให้วัดใหญ่จัดสอบเอง ในที่สุด สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ก็ทรงออกประกาศฉบับนี้เพื่อ “รวมศูนย์มาตรฐาน” ให้เป็นหนึ่งเดียว

เดิมทีการสอบนักธรรมของ “สามเณร” จะได้รับสิทธิพิเศษคือ “ไม่ต้องสอบวิชาวินัย” (กฎระเบียบของพระ) เนื่องจากในอดีตสามเณรที่เข้าสอบมักเป็นเด็กเล็กๆ การให้เรียนวินัยพระที่ซับซ้อนอาจจะเกินวัยไปหน่อย

หลังจากหลักสูตร “นักธรรมชั้นตรี” เริ่มลงหลักปักฐานมั่นคง (ในเอกสารใช้คำว่า “ปลูกติด”) และมีการเรียนการสอนแพร่หลายไปทั่วแล้ว ในปี พ.ศ. ๒๔๖๐ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส จึงทรงตัดสินพระทัย “ยกระดับสนามสอบวัด” ให้กลายเป็น “สนามสอบมาตรฐาน”

ในยุคแรกของการสอบนักธรรม ทางการคณะสงฆ์ได้แจก “พัดรอง” (พัดนักธรรม) ให้กับผู้สอบผ่านทุกคนเพื่อเป็นเกียรติยศ แต่เมื่อเวลาผ่านไป จำนวนนักธรรมเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว จนเกิดภาวะ “พัดเฟ้อ” (Inflation of Honors)

หลังจากที่ “นักธรรมชั้นตรี” (สำหรับพระบวชใหม่) ประสบความสำเร็จอย่างงดงาม พระสงฆ์มีความรู้พื้นฐานแน่นปึ้ก! ในปี พ.ศ. ๒๔๕๙ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส จึงทรงกดปุ่ม “อัปเกรด” หลักสูตรขึ้นไปอีกขั้น

หลังจากเปิดสอบนักธรรมในต่างจังหวัดมาได้ 3 ปี สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงสังเกตเห็น “ความผิดปกติ” บางอย่าง… คือหลายจังหวัดมีคนสอบผ่านแค่ “ประโยค ๑” (ครึ่งทาง) แล้วก็หายตัวไป ไม่ยอมมาสอบต่อให้จบชั้นตรี!

ในปี พ.ศ. ๒๔๕๙ การสอบนักธรรมได้รับความนิยมถล่มทลาย จนสนามหลวงแตก! ต้องแบ่งรอบสอบถึง 3 รอบ ปัญหาคือ “สามเณรตัวเล็กๆ” รีบแห่กันมาสอบกันเยอะมาก สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส จึงต้องทรงแตะเบรกด้วยประกาศฉบับนี้

ในปี พ.ศ. ๒๔๕๙ การสอบบาลีเริ่มเปลี่ยนมาใช้ระบบ “ข้อเขียน” ทั้งหมด ทำให้ประหยัดเวลาสอบลงได้มาก ทางการคณะสงฆ์จึงเปิดโอกาสทองให้ผู้สอบสามารถ “สอบควบ” ได้ คือสอบทั้งนักธรรมและบาลีไปพร้อมๆ กันเลย ไม่ต้องรอให้ผ่านทีละขั้น