เคยไหม? สอบผ่านไปครึ่งหนึ่งแล้วเก็บไว้สอบต่อปีหน้า… สมัยก่อนการสอบนักธรรมก็เคยมีระบบคล้ายๆ กัน คือสอบผ่าน “ประโยค ๑” แล้วค่อยมาสอบเลื่อนเป็น “ประโยค ๒” (เพื่อให้ครบหลักสูตรนักธรรมชั้นตรี)

หลังจากที่มีการวางระบบ “การสอบในสนามหลวง” ให้เข้มงวดขึ้น (โดยต้องผ่านสนามวัดก่อน) ในปี พ.ศ. ๒๔๕๘ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส จึงทรงออกประกาศฉบับนี้เพื่อ “ปิดช่องว่าง” ของระบบเก่า

ย้อนกลับไปในปี พ.ศ. ๒๔๕๗ การศึกษาพระปริยัติธรรมไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในกรุงเทพฯ (สนามหลวง) อีกต่อไป สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงมีพระดำริให้ขยายสนามสอบออกไปสู่ “หัวเมือง” (มณฑลต่างๆ) เพื่อให้โอกาสภิกษุสามเณรทั่วประเทศ

ในยุคปัจจุบัน เราคุ้นเคยกับการสอบที่วัดผลเป็น “สอบได้” หรือ “สอบตก” แต่หากย้อนกลับไปดูเอกสารจดหมายเหตุชิ้นนี้ เราจะพบ “เกณฑ์มาตรฐาน” ที่ระบุคะแนนไว้อย่างชัดเจนว่า ใครจะได้เป็น “ชั้นเอก” (เกียรตินิยมอันดับ 1), “ชั้นโท” หรือ “ชั้นตรี”