Tagged: ประวัติศาสตร์คณะสงฆ์
บทนำ: ภูมิทัศน์แห่งปัญญาในกระแสธารศรัทธา ท่ามกลางบรรยากาศอันคึกคักของการสอบธรรมสนามหลวงในปีพุทธศักราช ๒๕๒๐ ซึ่งมีสถิติผู้สมัครสอบทั้งบรรพชิตและคฤหัสถ์สูงเป็นประวัติการณ์ถึง ๒๑๙,๘๑๓ รูป/คน นอกเหนือจากมิติของการวัดผลสัมฤทธิ์ทางการศึกษาแล้ว ยังปรากฏวัฒนธรรมทางปัญญาที่สำคัญยิ่งในรูปแบบของหนังสือ “เรื่องสอบธรรมสนามหลวง” สิ่งพิมพ์ฉบับนี้มิได้ทำหน้าที่เพียงบันทึกระเบียบวิธีปฏิบัติและแบบทดสอบ แต่คือ “ธรรมบรรณาการ” ที่เชื่อมโยงอุดมการณ์ความกตัญญูของบูรพาจารย์เข้ากับพันธกิจในการพิทักษ์รักษารากแก้วของพระพุทธศาสนาให้ยั่งยืนสืบไป
ท่ามกลางบรรยากาศกรุงเทพมหานครในปลายปีพุทธศักราช ๒๕๒๐ เมื่อลมหนาวเริ่มพัดปกคลุมยอดมณฑพและพระปรางค์ริมฝั่งเจ้าพระยา ในขณะที่วิถีชีวิตคนเมืองเริ่มก้าวเข้าสู่ความทันสมัย แต่ภายในรั้วพระอารามหลวงสำคัญกลับเต็มไปด้วยความคึกคักอย่างมีระเบียบวินัย นี่คือยุคทองที่ยอดผู้สมัครสอบธรรมสนามหลวงพุ่งทะยานสูงถึง ๒๑๙,๘๑๓ รูป/คน การจะบริหารจัดการผู้เข้าสอบจำนวนมหาศาลนี้ได้ จำเป็นต้องมีโครงสร้างที่แข็งแกร่งซึ่งเรียกว่า “สำนักเรียนส่วนกลาง” โดยมีอารามชั้นเอกทำหน้าที่เป็นฐานที่มั่นรวบรวมเหล่าศาสนทายาทจากวัดต่าง ๆ มาทดสอบภูมิธรรมบนมาตรฐานเดียวกัน
ท่ามกลางสายลมหนาวที่พัดแผ่วจากแม่น้ำเจ้าพระยาเข้าสู่เขตพระนครในช่วงต้นปีพุทธศักราช ๒๕๒๑ บรรยากาศภายใน วัดสามพระยา มิได้มีเพียงความสงบวิเวกตามวิสัยอารามเท่านั้น ทว่าภายใน ศาลาอบรมสงฆ์ อันกว้างขวาง กลับอบอวลไปด้วยกลิ่นอายแห่งปัญญาและความเข้มงวดทางวิชาการ เพราะที่นี่คือ “สมรภูมิสุดท้าย” ที่ใบตอบของศาสนทายาทนับแสนจะถูกเจียระไนให้เป็นทองเนื้อแท้ทางธรรม
บทนำ: บริบทสังคมไทยกับการธำรงรักษามาตรฐานการศึกษาคณะสงฆ์ ท่ามกลางกระแสธารแห่งความเปลี่ยนแปลงในช่วงทศวรรษ ๒๕๑๐ ที่ความทันสมัยเริ่มเข้ามามีอิทธิพลต่อโครงสร้างสังคมไทย สถาบันสงฆ์ยังคงยืนหยัดในอุดมการณ์ที่จะรักษา “รากแก้ว” ของพระพุทธศาสนาไว้อย่างมั่นคง ณ วัดราชผาติการาม เขตดุสิต ซึ่งเป็นที่ตั้งของสำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง ในปีพุทธศักราช ๒๕๑๘ บรรยากาศเต็มไปด้วยความตื่นตัวในการปฏิบัติภารกิจระดับชาติ ในฐานะศูนย์กลางการบริหารจัดการการศึกษาสำหรับศาสนทายาทกว่าสองแสนรูปทั่วราชอาณาจักร การดำเนินงานในช่วงเวลาดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงโครงสร้างการบริหารที่เข้มแข็งและมีประสิทธิภาพ ภายใต้กรอบของกฎหมายคณะสงฆ์ที่ศักดิ์สิทธิ์
ในหน้าประวัติศาสตร์การศึกษาสงฆ์ไทย พุทธศักราช 2513 มิได้เป็นเพียงปีที่มีผู้สมัครสอบธรรมสูงเป็นประวัติการณ์ถึงกว่าสองแสนรูปเท่านั้น แต่ยังเป็นปีที่ฉายภาพความเข้มแข็งของทั้งอาณาจักรและศาสนจักร ที่สอดประสานกันอย่างแนบแน่นราวกับเป็นเนื้อเดียวกัน ท่ามกลางบรรยากาศการสอบธรรมสนามหลวงทั่วราชอาณาจักร บทบาทของข้าราชการ โดยเฉพาะ “ผู้ว่าราชการจังหวัด” ได้ทวีความสำคัญขึ้นในฐานะผู้อำนวยการความสะดวกและผู้อุปถัมภ์รายใหญ่ที่ทำให้เปลวประทีปแห่งปัญญาพุทธทอแสงไปถึงทุกตารางนิ้วของแผ่นดินไทย
ท่ามกลางระลอกคลื่นแห่งความเปลี่ยนแปลงของสังคมไทยในช่วงพุทธศตวรรษที่ 25 ยามที่ลมหนาวเดือนธันวาคมพัดผ่านคุ้งน้ำเจ้าพระยา, มีสถานที่แห่งหนึ่งที่ยืนหยัดเป็นประดุจ “ประภาคารทางปัญญา” ของเหล่าพุทธบริษัททั่วราชอาณาจักร นั่นคือ วัดสามพระยา พระนคร, ในพุทธศักราช 2513 สถานที่แห่งนี้มิได้เป็นเพียงพระอารามหลวงที่สงบสงัด แต่ยังทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางโลจิสติกส์และสมรภูมิทางปัญญาที่รองรับแผ่นกระดาษใบตอบกว่าสองแสนฉบับที่หลั่งไหลมาจากทั่วทุกสารทิศ บทความนี้จะพาท่านย้อนรอยไปสัมผัสบรรยากาศอันเข้มขลังและภารกิจอันยิ่งใหญ่ของการตรวจธรรมสนามหลวงในอดีต
ท่ามกลางลมหนาวที่พัดโบกโบราณสถานและหลังคาวัดทั่วราชอาณาจักรในช่วงกลางเดือนธันวาคม พุทธศักราช 2513. บรรยากาศของประเทศไทยในยามนั้นมิได้อบอวลเพียงแค่กลิ่นอายของฤดูกาลที่เปลี่ยนผัน แต่ยังคละคลุ้งไปด้วยกลิ่นน้ำหมึกและความตั้งใจอันแรงกล้าของพุทธบริษัททั่วแผ่นดิน. บนศาลาการเปรียญและอาคารเรียนนับหมื่นแห่ง แสงแดดอ่อน ๆ ส่องกระทบจีวรสีเหลืองทองและชุดขาวของเหล่าสาธุชนที่กำลังก้มหน้าจารึกปัญญาลงบนหน้ากระดาษ. นี่คือฉากทัศน์ของ “มหกรรมปัญญาทางธรรม” ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดครั้งหนึ่งในประวัติศาสตร์ไทย เมื่อกองทัพธรรมเติบโตขึ้นอย่างก้าวกระโดดจนถึงจำนวน 200,000 รูป/คน เป็นครั้งแรก
ในพุทธศักราช 2485 ท่ามกลางบรรยากาศที่แผ่นดินไทยอบอวลไปด้วยกลิ่นอายของสงครามโลกครั้งที่ 2 เสียงหวูดเตือนภัยทางอากาศและรอยล้อของยานยนต์ศึกกลายเป็นฉากหลังของชีวิตประจำวัน ทว่าภายใต้กำแพงวัดที่เงียบสงบ แสงสว่างทางปัญญาหาได้มอดดับลงไม่ หากแต่ยังคงทอแสงอย่างทรนงท่ามกลาง “บ้านเมืองที่ตกอยู่ในภาวะคับขัน” บทความนี้จะพาท่านย้อนเวลากลับไปเห็นภาพการปรับตัวอย่างอัศจรรย์ของคณะสงฆ์ไทย ที่ต้องบริหารจัดการการศึกษาระดับชาติให้ดำเนินต่อไปได้ แม้ในยามที่ทรัพยากรทุกอย่างขาดแคลนและอันตรายรายล้อมอยู่ทุกทิศทาง
ในพุทธศักราช 2506 ท่ามกลางลมหนาวที่เริ่มพัดผ่านสถานีรถไฟหัวลำโพง เสียงหวูดรถไฟดังกังวานเป็นสัญญาณของการเริ่มต้นการเดินทางครั้งใหญ่ที่ไม่ใช่การอพยพหรือการท่องเที่ยว แต่คือ “มหกรรมโลจิสติกส์แห่งศรัทธา” ในยุคที่ถนนลาดยางยังเป็นเพียงเส้นด้ายบาง ๆ บนแผนที่ประเทศไทย รางเหล็กขนานคู่ที่ทอดตัวยาวสู่ภูมิภาคต่าง ๆ ได้กลายเป็นเส้นเลือดใหญ่เพียงหนึ่งเดียวที่เชื่อมโยงปัญญาทางธรรมจากส่วนกลางไปสู่ทุกหัวระแหงของประเทศ บทความนี้จะพาท่านย้อนรอยไปดูบทบาทอันยิ่งใหญ่ของการรถไฟแห่งประเทศไทยที่สนับสนุนการสอบธรรมสนามหลวงครั้งสำคัญในประวัติศาสตร์
ในพุทธศักราช 2508 ท่ามกลางบรรยากาศอันเงียบสงบภายในกำแพงวัดราชผาติการาม เสียงเครื่องพิมพ์ดีดแบบดีดสัมผัสยังคงดังเป็นจังหวะสม่ำเสมอ แผ่นกระดาษที่ถูกผลิตออกมาหาใช่เพียงประกาศธรรมดา แต่คือบันทึกหน้าประวัติศาสตร์ของการเปลี่ยนผ่านครั้งใหญ่ในวงการศึกษาของคณะสงฆ์ไทย เมื่อกฎหมายสูงสุดที่ปกครองเหล่าบรรพชิตถูกผลัดใบ จากพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พุทธศักราช 2484 สู่พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พุทธศักราช 2505 ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงถึงหัวใจของการสอบระดับสูงสุดอย่าง “นักธรรมเอก”
