ในการเรียนบาลีประโยค ๕ ปัจจุบัน เราคุ้นเคยกับคัมภีร์ มังคลัตถทีปนี แต่หากย้อนไปเมื่อร้อยกว่าปีก่อน ตำราที่ใช้สอบคือ “สารัตถสังคหะ”

มหาเปรียญทั้งหลายทราบหรือไม่? ว่าในอดีตการสอบ “เปรียญธรรม ๓ ประโยค” นั้น ไม่ได้สอบแบบที่เราคุ้นเคยในปัจจุบัน (ที่ต้องสอบแปล, สัมพันธ์, และไวยากรณ์) แต่เป็นการเน้น “แปล” ล้วนๆ!

ปัจจุบันใครที่บวชเรียนก็ต้องสอบ “นักธรรมชั้นตรี” เป็นด่านแรกใช่ไหมครับ? แต่ทราบหรือไม่ว่า… เมื่อร้อยปีก่อน คำว่านักธรรมชั้นตรี ยังไม่มี!

เคยสงสัยไหมว่า… ทำไมในหลักสูตรนักธรรม ถึงมีหมวดวิชา “คิหิปฏิบัติ” (ข้อปฏิบัติสำหรับคฤหัสถ์) ที่ว่าด้วยเรื่องการครองเรือน การคบมิตร หรือหน้าที่ของสามีภรรยา? ทั้งที่พระสงฆ์เป็นผู้สละโลกแล้ว?

เคยสงสัยไหมว่า การสอบไล่ของพระสงฆ์หรือนักเรียนเมื่อร้อยปีก่อน เขาตัดเกรดกันอย่างไร? ในยุคที่ยังไม่มีคอมพิวเตอร์ ไม่มีปรนัย (กากบาท) มีแต่ข้อเขียนล้วนๆ…

เคยไหม? สอบได้คะแนนเต็มวิชาหนึ่ง แต่ไปตกม้าตายอีกวิชาหนึ่ง จนสุดท้ายสอบตกทั้งหมด? ปัญหานี้เคยเกิดขึ้นเมื่อร้อยกว่าปีก่อน! ในยุคเริ่มแรกของการสอบนักธรรม ผู้เข้าสอบหน้าใหม่ต้องสอบหลายวิชาพร้อมกัน ต่างจากพระเปรียญรุ่นเก่าที่ค่อยๆ เก็บสะสมวิชาได้ ทำให้ผู้สอบใหม่เสียเปรียบและสอบตกกันมาก

รู้หรือไม่? ในช่วงแรกของการตั้งสนามหลวง ข้อสอบวัดบางแห่ง “หิน” ยิ่งกว่าข้อสอบกลาง! ในสมัย ร.ศ. ๑๓๑ (พ.ศ. ๒๔๕๕) ระบบการสอบ “สนามหลวง” (Central Exam) เพิ่งเริ่มตั้งไข่ ในขณะที่วัดบางแห่ง (เช่น วัดบวรนิเวศวิหาร) มีการจัดการเรียนการสอนและสอบกันเองมานานจนเข้มข้น