ในพุทธศักราช 2508 ท่ามกลางกระแสการเปลี่ยนแปลงของโลกที่เริ่มพัดพาความทันสมัยเข้าสู่สังคมไทย แต่ภายในเขตรั้ววัดที่เป็นสนามสอบธรรมสนามหลวง กาลเวลากลับคล้ายจะหยุดนิ่งเพื่อรักษา “ความงามแห่งพระศาสนา” ไว้ผ่านระเบียบปฏิบัติอันเข้มงวด แม้เข็มนาฬิกาจะเดินมาถึงกึ่งพุทธศตวรรษแล้ว แต่มาตรฐานความประพฤติที่ใช้กำกับเหล่าสมณะและกุลบุตรในห้องสอบนั้น คือมรดกทางจริยธรรมที่สืบทอดมาจากประกาศองค์การศึกษาเมื่อวันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2486 ซึ่งยังคงความศักดิ์สิทธิ์และถูกนำมาใช้กวดขันอย่างไม่เสื่อมคลาย

ท่ามกลางบรรยากาศเดือนธันวาคม พุทธศักราช 2508 เมื่อลมหนาวเริ่มพัดผ่านยอดเจดีย์และศาลาการเปรียญทั่วราชอาณาจักร ภารกิจอันยิ่งใหญ่ของคณะสงฆ์ไทยคือการจัดสอบวัดความรู้ดุลยพินิจของเหล่านักเรียนนักธรรมและธรรมศึกษากว่า 140,484 ชีวิต ทว่าภายใต้ความเงียบสงัดของห้องสอบและเสียงปากกาที่ลากลงบนกระดาษฟุลสแก๊ปนั้น มีฟันเฟืองสำคัญที่ขับเคลื่อนให้ “รากแก้วของพระพุทธศาสนา” เติบโตอย่างมั่นคง นั่นคือพลังอุปถัมภ์ที่มองไม่เห็นแต่สัมผัสได้ จากพุทธศาสนิกชนที่หลอมรวมใจเป็นหนึ่งเดียวเพื่อส่งเสริมการศึกษาของคณะสงฆ์

ท่ามกลางบรรยากาศอันศักดิ์สิทธิ์ของศาลาการเปรียญในพุทธศักราช 2508 เสียงเดียวที่ได้ยินคือเสียงพัดลมเพดานที่หมุนวนช้า ๆ และเสียงปลายปากกาที่ครูดไปบนกระดาษฟุลสแก๊ป นักเรียนนักธรรมและธรรมศึกษานับแสนชีวิตกำลังจดจ่ออยู่กับปัญหาธรรมที่อยู่เบื้องหน้า ทว่าในความเงียบสงัดนั้น มีสายตาที่เปี่ยมด้วยความเมตตาแต่แฝงไว้ด้วยความเฉียบคมคอยเฝ้ามองอยู่ สิ่งนี้ไม่ใช่เพียงการเฝ้าเวรยาม แต่คือ “ศิลปะและจิตวิทยาการคุมสอบ” ที่ถูกบันทึกไว้ในระเบียบสนามหลวงอย่างลุ่มลึก เพื่อรักษาความบริสุทธิ์ของการสอบโดยไม่ทำลายสมาธิของผู้เข้าสอบ

ในท่ามกลางลมหนาวที่พัดผ่านศาลาการเปรียญไม้ในเดือนธันวาคม พุทธศักราช 2508 กลิ่นธูปควันเทียนจาง ๆ อบอวลอยู่เหนืออาสนะที่นั่งของเหล่าสมณะและกุลบุตรผู้เตรียมตัวเข้าสอบธรรมสนามหลวง ทว่าเหนือกว่าเสียงพลิกกระดาษข้อสอบ คือท่วงทำนองแห่งปัญญาที่ดังก้องจากคำปราศรัยของ พระธรรมปาโมกข์ แม่กองธรรมสนามหลวง ในขณะนั้น ท่านได้วางรากฐานทางความคิดที่ลุ่มลึกเกี่ยวกับคุณค่าของมนุษย์ผ่านคำสองคำที่ฟังดูคล้ายกัน แต่มีน้ำหนักทางจิตวิญญาณต่างกันอย่างสิ้นเชิง นั่นคือ “เกียรติคุณ” และ “เกียรติยศ”

หากจะย้อนกลับไปสู่บรรยากาศการสอบธรรมสนามหลวงในพุทธศักราช 2508 ภาพที่ปรากฏชัดคือเหล่ากุลบุตรและพุทธบริษัทที่นั่งเรียงรายอยู่ในศาลาการเปรียญอันเงียบสงัด แสงแดดรำไรลอดผ่านบานหน้าต่างไม้ กระทบลงบนกระดาษฟุลสแก๊ปสีขาวนวลที่มีตราประทับ “สนามหลวง”, ท่ามกลางเสียงขูดขีดของปากกาหมึกซึมที่ลากไปตามบรรทัด สิ่งที่ซ่อนอยู่ภายใต้ตัวอักษรเหล่านั้นไม่ใช่เพียงการคัดลอกตำราลงสู่ใบตอบ แต่คือ “ปรัชญาการวัดผล” ที่มีความลุ่มลึก แบ่งแยกพรมแดนระหว่างความจำ ความเข้าใจ และความคิดออกจากกันอย่างเป็นระบบ

ในยุคสมัยที่ถนนหนทางยังไม่เป็นเส้นเลือดใหญ่ที่เชื่อมต่อทุกอณูของประเทศเหมือนปัจจุบัน และการสื่อสารยังต้องพึ่งพาจดหมายตราครุฑเป็นหลัก ท่ามกลางเสียงหวีดรถไฟที่ดังก้องจากสถานีหัวลำโพง ภาพของพระภิกษุสามเณรนับร้อยรูปในจีวรสีอำพันที่กำลังก้าวขึ้นสู่ตู้โดยสารไม้ คือภาพจำอันงดงามของความร่วมมือที่ยิ่งใหญ่ระหว่าง “อาณาจักร” และ “ศาสนจักร” เพื่อภารกิจที่ชื่อว่าการสอบธรรมสนามหลวง พุทธศักราช 2508

ท่ามกลางบรรยากาศทางการเมืองที่แปรเปลี่ยนในคาบสมุทรมลายูช่วงกึ่งศตวรรษก่อน เมื่อสหพันธรัฐมลายูได้เปลี่ยนผ่านสู่การเป็น “สหพันธรัฐมาเลเซีย” ความเป็นปึกแผ่นของวิถีพุทธไทยในดินแดนโพ้นทะเลยังคงส่องประกายอย่างไม่เสื่อมคลาย ภาพของศาลาวัดไม้เก่าแก่ในรัฐกลันตันและรัฐเคดาห์ไม่ได้เป็นเพียงที่พำนักของสงฆ์ แต่ในพุทธศักราช 2508 สถานที่เหล่านี้ได้กลายเป็นเข็มทิศทางปัญญา เมื่อสนามหลวงแผนกธรรมได้แผ่กิ่งก้านแห่งพระปริยัติธรรมข้ามพรมแดน เพื่อจัดสอบวัดภูมิธรรมให้แก่พุทธบริษัทที่พำนักอยู่นอกราชอาณาจักร

ท่ามกลางบรรยากาศอันเคร่งขรึมของเรือนจำในอดีต เมื่อเสียงเหล็กกระทบกรงและระเบียบวินัยอันเข้มงวดเป็นภาพจำกระแสหลัก แต่ในหน้าประวัติศาสตร์การศึกษาไทย พุทธศักราช 2508 กลับมีภาพลักษณ์อันงดงามของ “ปัญญา” ที่ส่องสว่างลอดผ่านลูกกรงเข้าไป เมื่อสนามหลวงแผนกธรรมได้ขยายกิ่งก้านแห่งการเรียนรู้ จัดตั้งสนามสอบธรรมศึกษาสำหรับผู้ต้องขังขึ้นถึง 40 แห่งทั่วประเทศ นี่ไม่ใช่เพียงการวัดความรู้ในกระดาษ แต่คือกระบวนการ “พลิกใจ” ครั้งสำคัญที่ให้โอกาสคนผิดได้กลับกลายเป็นคนใหม่ด้วยรสแห่งธรรม